Chuyện về đạo diễn Gánh xiếc rong: NSƯT giàu thành tích bậc nhất Việt Nam

Từ “Gánh xiếc rong” đến những bộ phim ấn tượng

Phim “Gánh xiếc rong” được sản xuất năm 1988, do đạo diễn Việt Linh thực hiện, tác giả kịch bản Phạm Thùy Nhân, có sự góp mặt của nhạc sĩ Bắc Sơn, Nghệ sĩ Nhân dân Thế Anh và diễn viên Thái Ngân. Phim xoay quanh câu chuyện một gánh xiếc rong đến biểu diễn ở một buôn làng Tây Nguyên, cùng rất nhiều sự kiện diễn ra sau đó.

Phim là bước ngoặt lớn trong sự nghiệp của đạo diễn, Nghệ sĩ Ưu tú Việt Linh. Không chỉ thành công trong nước, “Gánh xiếc rong” còn được quốc tế đón nhận, giành hàng loạt giải thưởng như Đạo diễn xuất sắc và Bông sen Bạc tại Liên hoan phim Việt Nam lần IX (1990), giải Khán giả tại Nantes (Pháp), Bằng khen UNICEF tại Liên hoan phim Berlin (1991), Giải thưởng Lớn tại Fribourg (1992), cùng nhiều giải thưởng khác tại châu Âu.

Thành công này không chỉ khẳng định tài năng của Việt Linh, mà còn chứng minh rằng điện ảnh Việt Nam hoàn toàn có thể chạm tới khán giả quốc tế bằng những câu chuyện mang bản sắc riêng.

“Gánh xiếc rong” chỉ là một trong số rất nhiều bộ phim tiêu biểu, mang dấu ấn đậm nét của đạo diễn, Nghệ sĩ Ưu tú Việt Linh. Đỉnh cao trong sự nghiệp của bà là “Mê Thảo - Thời vang bóng” (2002), một tác phẩm mang đậm tính “phim tác giả”.

Với “Mê Thảo - thời vang bóng”, Việt Linh không chỉ kể chuyện mà còn tạo dựng một không gian nghệ thuật riêng vừa cổ điển, vừa hiện đại, vừa thực vừa ảo. Bộ phim giành nhiều giải thưởng quan trọng như Giải Khuyến khích của Hội Điện ảnh Việt Nam, Giải Nhì của Tổ chức Francophonie (2003), Giải Bông hồng vàng tại Liên hoan phim Bergamo, cùng các giải tại Liên hoan phim Việt Nam lần XIV (2004). Nhưng hơn cả giải thưởng, bộ phim cho thấy sự chín muồi trong tư duy nghệ thuật của bà.

Một trong những phim để lại dấu ấn tác giả của đạo diễn, Nghệ sĩ Ưu tú Việt Linh là “Dấu ấn của quỷ” (1992). Khác với “Gánh xiếc rong” thể hiện khả năng kể chuyện giàu tính biểu tượng, “Dấu ấn của quỷ” lại cho thấy chiều sâu triết lý của bà. Bộ phim đặt ra những vấn đề về định kiến xã hội, về bản chất con người, và giành giải Đặc biệt của Ban giám khảo tại Liên hoan phim Việt Nam lần X (1993) cùng giải thưởng tại Liên hoan phim châu Á - Thái Bình Dương.

Đến "Chung cư" (1999), Việt Linh quay về với những câu chuyện đời thường, giản dị nhưng đầy cảm xúc, phản ánh sự chuyển mình của xã hội qua số phận con người.

Hành trình điện ảnh

Sinh ngày 3/12/1952 tại Sài Gòn, rời gia đình từ tuổi 17 để đi theo cách mạng, bước vào điện ảnh từ những công việc âm thầm nhất rồi vươn lên thành một trong những đạo diễn nữ tiêu biểu của Việt Nam, cuộc đời đạo diễn, Nghệ sĩ Ưu tú Việt Linh không chỉ là câu chuyện của thành tựu, mà còn là hành trình của lựa chọn, của đánh đổi và của một niềm đam mê gần như ám ảnh.

Việt Linh không đến với điện ảnh như một giấc mơ lãng mạn. Con đường của bà bắt đầu từ rất sớm, nhưng cũng rất khắc nghiệt. Năm 13 tuổi, bà đã nổi bật với khả năng viết lách, sớm hình thành một đời sống nội tâm phong phú. Nhưng đến năm 1968, khi vừa tròn 17 tuổi, bà đưa ra một quyết định mang tính bước ngoặt: rời gia đình, rời mái trường để đi theo cách mạng. Đó không chỉ là lựa chọn của một thời đại, mà còn là dấu hiệu cho thấy cá tính dấn thân, không chấp nhận an toàn của bà - một phẩm chất sẽ theo bà suốt đời làm nghề.

Trong những năm ở Xưởng phim Giải phóng, Việt Linh làm công việc hậu cần - một vị trí tưởng chừng xa với nghệ thuật. Nhưng chính trong hoàn cảnh đó, bà lại bắt đầu “làm nghệ sĩ” theo cách riêng: viết truyện, quan sát con người, tích lũy trải nghiệm sống. Truyện ngắn “Hương vú sữa” đăng trên báo không chỉ là thành quả cá nhân, mà còn là bước khởi đầu cho tư duy kể chuyện bằng hình ảnh sau này.

Từ năm 1970, bà bước vào điện ảnh bằng những công việc nền tảng: dựng phim, biên tập, viết kịch bản tài liệu. Đây là giai đoạn quan trọng, bởi thay vì đi thẳng vào vị trí đạo diễn, Việt Linh chọn cách “đi từ dưới lên”, học cách hiểu cấu trúc phim, nhịp điệu hình ảnh và cách kể chuyện bằng điện ảnh. Điều này lý giải vì sao sau này, phim của bà luôn có độ chắc về cấu trúc và chiều sâu về cảm xúc.

Bước ngoặt lớn đến vào năm 1979, khi bà được cử sang Liên Xô học tập. Tại đây, thay vì tiếp tục theo ngành biên kịch, bà quyết định thi chuyển sang đạo diễn - một lựa chọn khó và đầy rủi ro. Nhưng chính quyết định này đã định hình con đường sáng tạo của bà. Việc được đào tạo bài bản trong môi trường điện ảnh chuyên nghiệp đã giúp Việt Linh có nền tảng vững chắc cả về tư duy nghệ thuật lẫn kỹ thuật dàn dựng.

Điều đáng nói là ở thời điểm đó, sản lượng phim toàn ngành rất thấp, nhưng bà vẫn duy trì nhịp độ sáng tác đều đặn. Điều này không chỉ cho thấy năng lực mà còn phản ánh một nội lực sáng tạo mạnh mẽ.

Điểm đặc biệt trong phong cách của Việt Linh là sự kết hợp giữa cảm xúc và lý trí. Phim của bà thiên về phân tích tâm lý, đi sâu vào nội tâm nhân vật, không dựa vào kịch tính cực đoan mà tạo sức nặng bằng chiều sâu suy tư. Đây là lý do tác phẩm của bà thường mang dáng dấp “phim tác giả”, nơi dấu ấn cá nhân được thể hiện rõ rệt.

Năm 2005, biến cố xảy ra khi bà bị tai biến, buộc phải dừng công việc đạo diễn. Đây là một bước ngoặt đau đớn, bởi điện ảnh không chỉ là nghề mà còn là “nghiệp” của bà. Tuy nhiên, thay vì rời bỏ hoàn toàn, Việt Linh chọn cách tiếp tục đóng góp bằng việc viết kịch bản, biên tập và tham gia các dự án điện ảnh. Điều này cho thấy một điều: với bà, điện ảnh không phải là vị trí, mà là cách sống.

Nhìn lại toàn bộ hành trình, Việt Linh không chỉ là một đạo diễn giàu thành tích, mà còn là một trường hợp tiêu biểu của “nghệ sĩ - trí thức”. Bà làm nghề bằng đam mê, nhưng không cảm tính; bằng cảm xúc, nhưng luôn có nền tảng tri thức. Và có lẽ, chính sự kết hợp đó đã giúp bà tạo ra những tác phẩm không chỉ để xem, mà để suy ngẫm.

Trong một nền điện ảnh nhiều biến động, Việt Linh chọn đi con đường riêng - chậm, chắc và sâu. Và chính con đường ấy đã khiến bà trở thành một trong những nữ đạo diễn đáng nhớ nhất của điện ảnh Việt Nam.

Bộ phim “Gánh xiếc rong” (1988) của đạo diễn Việt Linh kể về một đoàn xiếc lang bạt đến một buôn làng Tây Nguyên nghèo khó, xong người dân nơi đây lại cất giữ nhiều vật dụng bằng vàng. Nhận ra cơ hội, gánh xiếc nọ tận dụng các trò ảo thuật để trục lợi từ sự ngây thơ của dân làng, khiến họ chìm trong ảo tưởng, bỏ bê lao động cùng nhiều biến cố dần được hé lộ. Tác phẩm đạt giải Bông sen Bạc, Đạo diễn xuất sắc, Quay phim xuất sắc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 9 năm 1990 cùng nhiều giải thưởng quốc tế khác như Giải khán giả bầu chọn tại Liên hoan phim quốc tế Nantes (Pháp) năm 1990, Giải Grand prix tại Liên hoan phim quốc tế Fribourg (Thụy Sĩ) năm 1992,v.v…

Năm nay, “Gánh xiếc rong” sẽ tái ngộ khán giả tại chương trình Diện mạo điện ảnh Việt Nam thời kỳ Đổi mới thuộc khuôn khổ Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng lần thứ Tư. Cùng 16 bộ phim tiêu biểu khác, chương trình mở ra cơ hội để công chúng tiếp cận đa dạng dòng phim và phong cách sáng tác. Qua đó, khán giả có dịp nhìn lại một cách toàn diện hành trình phát triển của điện ảnh Việt Nam trong 40 năm Đổi mới.