Trong kỷ nguyên số, điện ảnh không chỉ là môn nghệ thuật thứ bảy mà còn là miếng mồi của vấn nạn vi phạm bản quyền. Trước thực trạng các website lậu ngày càng tinh vi, thách thức mọi rào cản kỹ thuật, Việt Nam đang nỗ lực chuyển mình với những chiến lược tổng hòa.
Dù ý thức người dùng và công tác thực thi bảo vệ bản quyền tại Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể, nhưng môi trường số vẫn đang chứng kiến một cuộc đối đầu khốc liệt. Tại buổi tọa đàm "Nhận diện và tìm giải pháp xử lý vi phạm bản quyền" do Báo Nhân Dân tổ chức, Phó Cục trưởng Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) Phạm Thị Kim Oanh và Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Xúc tiến Phát triển Điện ảnh Việt Nam, chuyên gia tư vấn, Hiệp hội Điện ảnh Hoa Kỳ Phan Cẩm Tú đã phân tích về thực trạng vi phạm bản quyền trong lĩnh vực điện ảnh, những giải pháp mà Việt Nam đang nỗ lực thực hiện và tiếp tục tìm kiếm những giải pháp mới.
Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), sự phát triển vũ bão của công nghệ đã vô tình tiếp tay cho hành vi xâm phạm. Những bộ phim bom tấn vừa ra rạp đã ngay lập tức bị phát tán qua các bản quay trộm trên mạng xã hội, gây thiệt hại nặng nề cho nhà sản xuất. Đáng lo ngại hơn, các đối tượng vi phạm thường đặt máy chủ ở nước ngoài nhằm lẩn tránh pháp luật, đồng thời thu lợi bất chính khổng lồ từ quảng cáo dựa trên kho dữ liệu hàng triệu tác phẩm vi phạm.
Cuộc chiến bản quyền điện ảnh: Khi công nghệ là 'vũ khí' và pháp luật là 'lá chắn'
Đồng quan điểm, chuyên gia Phan Cẩm Tú từ Hiệp hội Điện ảnh Hoa Kỳ nhận định rằng vi phạm bản quyền hiện nay không còn đơn thuần là những bản đĩa lậu kém chất lượng như trước. Các trang web lậu được thiết kế chuyên nghiệp, giao diện mượt mà và cung cấp bản phim sắc nét không thua kém gì các nền tảng trả phí như Netflix hay Apple TV. Điều này khiến người dùng phổ thông khó lòng phân biệt được đâu là nội dung chính thống, vô hình trung tiếp tay cho các hành vi bất hợp pháp diễn ra tràn lan trên mạng xã hội và các cộng đồng chia sẻ file.
Để không bị tụt hậu trong cuộc đua này, giới quản lý và các nhà sản xuất đang ưu tiên sử dụng chính công nghệ làm công cụ bảo vệ. Cục Bản quyền tác giả đã đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về bản quyền, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để rà soát, truy quét vi phạm một cách tự động. Đặc biệt, việc nghiên cứu áp dụng công nghệ Blockchain trong đăng ký bản quyền được kỳ vọng sẽ tạo ra những chứng cứ pháp lý minh bạch, không thể xuyên tạc, giúp việc tháo gỡ nội dung vi phạm được thực hiện tức thời.
Bên cạnh các "ổ khóa" kỹ thuật như watermark hay mạng phân phối nội dung (CDN) mà các hãng phim Việt đang cập nhật, cơ chế "thông báo - gỡ bỏ" cũng được xem là một "cây gậy bản quyền" quyền lực. Thực tế cho thấy, các đơn vị như Đài Truyền hình Việt Nam đã từng gỡ bỏ thành công hàng chục nghìn trường hợp vi phạm mà không cần thông qua quy trình hành chính phức tạp. Tuy nhiên, giới chuyên gia cũng cảnh báo rằng "khóa nào cũng có cách mở", do đó không có một giải pháp công nghệ nào là tuyệt đối nếu thiếu đi sự kết hợp với ý thức con người.
Năm 2024 và 2025 đánh dấu một cột mốc lịch sử khi lần đầu tiên các vụ án vi phạm bản quyền quy mô lớn như Phimmoi hay Fmovies được đưa ra xét xử hình sự tại Việt Nam. Đây là thông điệp răn đe mạnh mẽ, khẳng định quyết tâm của các cơ quan chức năng trong việc làm sạch môi trường số. Việc xử lý những hệ thống có tới hàng tỷ lượt truy cập như Fmovies cho thấy năng lực thực thi của Việt Nam đã được nâng lên một tầm cao mới.
Đặc biệt, Nghị định số 341 có hiệu lực từ đầu năm 2026 đang mở ra một chương mới cho công tác bảo vệ quyền tác giả. Điểm mới đột phá của nghị định này là yêu cầu bên vi phạm phải trả lại toàn bộ lợi nhuận thu được cho chủ sở hữu quyền, đồng thời mức phạt được tính toán dựa trên số lượng hiển thị trên website. Đây là kênh xử lý kinh tế hiệu quả, đánh trực tiếp vào động lực tài chính của các đối tượng làm web lậu.
Trước viễn cảnh về một bộ luật bản quyền độc lập đang được hình thành, ngành điện ảnh Việt Nam kỳ vọng sẽ có một "lá chắn" pháp lý đủ mạnh để giảm bớt gánh nặng cho các nhà sáng tạo. Sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước, chuyên gia và chủ sở hữu quyền chính là chìa khóa để bảo vệ giá trị của lao động nghệ thuật, thúc đẩy thị trường điện ảnh phát triển lành mạnh và bền vững trong tương lai.
