Hình ảnh trong phim không chỉ chân thực mà còn mang tính biểu tượng, tạo nên sức ám ảnh lâu dài với khán giả.
Nghệ sĩ được phong danh hiệu NSND ở tuổi cao nhất lịch sử, từng ‘bấm máy’ cho tác phẩm kinh điển đưa điện ảnh Việt Nam ra thế giới
Hình ảnh trong phim không chỉ chân thực mà còn mang tính biểu tượng, tạo nên sức ám ảnh lâu dài với khán giả.
Trong lịch sử điện ảnh cách mạng Việt Nam, có những tên tuổi ít xuất hiện trước công chúng nhưng giữ vai trò quan trọng trong việc định hình diện mạo một thời kỳ nghệ thuật. NSND Đường Tuấn Ba là một trong những nhà quay phim tiêu biểu như vậy. Những khung hình do ông thực hiện đã trở thành ký ức thị giác của nhiều thế hệ khán giả, đặc biệt ở dòng phim chiến tranh và đề tài Nam Bộ.
Từ chiến sĩ tuyên truyền đến nhà quay phim chuyên nghiệp
Đường Tuấn Ba sinh năm 1927 tại Bình Định, lớn lên ở Kon Tum (cũ). Năm 15 tuổi, ông tham gia lực lượng giải phóng quân, làm công tác tuyên truyền trong kháng chiến chống Pháp. Trải nghiệm trong môi trường quân ngũ đã tạo nền tảng kỷ luật và ý thức trách nhiệm, theo ông suốt hành trình làm nghề sau này.
NSND Đường Tuấn Ba thời trẻ. Ảnh: TL
Giai đoạn 1954-1966, ông trở về Kon Tum sinh sống cùng gia đình và làm nghề nhiếp ảnh. Mong muốn được ghi lại hình ảnh chuyển động thôi thúc ông vào Sài Gòn thi tuyển Trường Điện ảnh - Truyền hình thuộc Trung tâm Điện ảnh quốc gia Sài Gòn, chuyên ngành quay phim. Ông tốt nghiệp năm 1968-1969 với bộ phim tài liệu 35mm màu dài 30 phút “Người Việt trên sông nước”, phản ánh đời sống lênh đênh của cư dân vùng sông nước. Tác phẩm đầu tay này đặt nền móng cho sở trường khai thác bối cảnh sông nước mênh mông - yếu tố xuất hiện xuyên suốt sự nghiệp của ông.
Sau ngày 30/4/1975, ông được nhận vào làm quay phim tại Xưởng phim Tổng hợp TP. HCM (nay là Hãng phim Giải phóng). Từ đây, ông bước vào giai đoạn hoạt động sôi nổi và để lại nhiều dấu ấn quan trọng. Theo nhận xét của đồng nghiệp, ông ít nói, làm việc thận trọng, đặt hiệu quả khuôn hình lên trước mọi yếu tố khác, kể cả khi điều kiện kỹ thuật và vật chất còn nhiều thiếu thốn.
Bối cảnh sông nước mênh mông - yếu tố xuất hiện xuyên suốt sự nghiệp của ông. Ảnh: Internet
Từ năm 1978 đến 1981, ông liên tiếp đảm nhận vai trò quay phim cho 3 tác phẩm của NSND - đạo diễn Hồng Sến: “Mùa gió chướng”, “Cánh đồng hoang” và “Vùng gió xoáy”.
Trong số các tác phẩm ông thực hiện, “Cánh đồng hoang” để lại dấu ấn sâu đậm nhất. Tác phẩm là một trong những bộ phim tiêu biểu của điện ảnh Việt Nam về đề tài chiến tranh, tái hiện đời sống và sự chiến đấu của người dân miền Tây Nam Bộ trong những năm kháng chiến chống Mỹ.
Ở vị trí quay phim, Đường Tuấn Ba trực tiếp xây dựng cấu trúc hình ảnh cho tác phẩm. Những khuôn hình: cánh đồng trải dài, bầu trời rực lửa, không gian sông nước chằng chịt cùng các tình huống đối đầu căng thẳng, không chỉ chân thực mà còn mang tính biểu tượng, tạo nên sức ám ảnh lâu dài với khán giả.
Đặc biệt, phân đoạn 2 vợ chồng nhân vật Ba Đô nhúng con xuống nước để tránh trực thăng địch trở thành một trong những cảnh quay gây ấn tượng mạnh của điện ảnh Việt Nam.
Chia sẻ về kỷ niệm này, NSND Đường Tuấn Ba cho biết khi ghi hình cảnh cây sào cắm xuống nước để cả gia đình ẩn mình dưới lòng sông, ông phải vừa bảo đảm yêu cầu kỹ thuật, vừa giữ sự tập trung cao độ giữa tiếng động cơ trực thăng và sức gió quạt mạnh từ cánh quạt. Ông mô tả đó là khoảnh khắc thể hiện rõ 2 trạng thái đối lập sinh - tử: Một phía truy kích, một phía tìm cách bảo toàn sự sống. Ống kính khi ấy phải ghi nhận trọn vẹn tính chất khốc liệt của hoàn cảnh, đồng thời duy trì nhịp điệu hình ảnh phù hợp với mạch phim.
Những thước phim đáng nhớ trong "Cánh đồng hoang". Ảnh: Internet
“Cánh đồng hoang” giành Giải Bông Sen Vàng tại Liên hoan Phim Việt Nam lần thứ V (1980) và Giải Vàng tại Liên hoan Phim quốc tế Moscow (1981). Cùng năm 1980, NSƯT Đường Tuấn Ba được trao giải Quay phim xuất sắc tại Liên hoan Phim Việt Nam lần thứ V.
Là người trực tiếp bấm máy, NSND Đường Tuấn Ba đã góp phần tạo nên những khuôn hình giàu cảm xúc. Ảnh: Internet
Từ sự đồng điệu trong quan điểm sáng tạo, ông và đạo diễn Hồng Sến tiếp tục hợp tác trong “Hòn Đất”, chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Anh Đức.
Đây cũng là một trong những bộ phim tiêu biểu nằm trong chương trình "Nửa thế kỷ phim chiến tranh của Việt Nam từ sau ngày thống nhất đất nước (30/4/1975 - 30/4/2025) trong khuôn khổ Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng lần thứ Ba, DANAFF III - 2025. Chương trình là dấu ấn đặc biệt trong bối cảnh diễn ra nhiều sự kiện trọng đại của dân tộc: 50 năm ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước; 80 năm Quốc khánh nước CHXHCN Việt Nam.
Nghệ sĩ cao tuổi nhất từng nhận danh hiệu NSND
Sau hơn 40 năm cầm máy, NSND Đường Tuấn Ba tham gia quay 87 bộ phim, gồm 22 phim truyện nhựa, 45 phim truyện video và gần 20 phim tài liệu, cải lương.
Danh mục tác phẩm của ông trải dài qua nhiều giai đoạn: “Năm hiệp sĩ bất đắc dĩ”, “Con ma nhà họ Hứa”, “Con nước xoáy”, “Chiếc bóng trên đường”, “Biển động”, “Đời không trang điểm” đến các phim sau năm 1975 như “Chiếc vòng bạc”, “Những tháng ngày êm ả”, “Câu chuyện của Tuấn”, “Giai điệu xanh”, “Nơi bình minh chim hót”, “Hai chị em”, “Bão U Minh”, “Người tìm vàng”, “Vết thù năm tháng”, “Ngôi nhà oan khốc”, “Pháp trường êm ả”, “Dũng Sài Gòn”, “Kỳ tích núi Bà Đen”, “Năm cô gái yêu đời”, “Tiền tài và nghệ sĩ”, “Trái tim sỏi đá”, “Tỷ phú không tiền”…
Trong điều kiện kỹ thuật còn hạn chế, nhiều cảnh quay được thực hiện ngoài trời, giữa bối cảnh chiến tranh hoặc ở vùng sông nước phức tạp. Phong cách của ông thiên về khai thác ánh sáng tự nhiên, không gian rộng và chiều sâu hình ảnh, góp phần tạo nên chất liệu chân thực cho dòng phim chiến tranh cách mạng.
Trong hơn 40 năm cầm máy, ông tham gia 87 bộ phim thuộc nhiều thể loại. Ảnh: Internet
Năm 1991, NSƯT - nhà quay phim Đường Tuấn Ba, nghỉ hưu. Dù vậy, ông vẫn tiếp tục cộng tác trong một số dự án phim những năm sau đó. Theo chia sẻ của đồng nghiệp, ông duy trì thói quen theo sát công việc hiện trường khi điều kiện sức khỏe cho phép, giữ nhịp kết nối với nghề đến những năm cuối đời.
Dù có nhiều đóng góp quan trọng cho điện ảnh Việt Nam, đến năm 2019, khi đã 92 tuổi, Đường Tuấn Ba mới được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân - danh hiệu cao quý nhất dành cho nghệ sĩ. Ở thời điểm đó, ông là một trong những nghệ sĩ cao tuổi nhất được trao tặng danh hiệu này.
Trước đó, ông đã nhận Huy chương Vì sự nghiệp Điện ảnh Việt Nam năm 1993 và Huân chương Lao động hạng Nhì năm 2000. Các phần thưởng ghi nhận quá trình lao động nghệ thuật bền bỉ và những đóng góp chuyên môn trong suốt nhiều thập kỷ.
Năm 2019, ở tuổi 92, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân. Ảnh: Internet
Ngày 1/6/2020, NSND Đường Tuấn Ba qua đời tại TP. HCM, hưởng thọ 93 tuổi. Sự ra đi của ông khép lại một hành trình dài gắn bó với điện ảnh cách mạng Việt Nam. Di sản hình ảnh mà ông để lại tiếp tục được nhắc đến như một phần ký ức quan trọng của nền điện ảnh nước nhà.
