Từng bị xem là “vùng trũng” của điện ảnh nước nhà, tuy nhiên, năm 2025 đánh dấu bước ngoặt lịch sử khi hoạt hình Việt Nam thoát xác khỏi những bộ phim ngắn đặt hàng để tiến quân mạnh mẽ vào rạp chiếu thương mại. Tuy nhiên, hành trình từ “tiềm năng” đến “thực lực” vẫn còn những nút thắt cần tháo gỡ.
Ba tác phẩm hoạt hình dài tại rạp: “Dế mèn: Cuộc phiêu lưu tới xóm lầy lội”, “Trạng Quỳnh nhí: Truyền thuyết Kim Ngưu”, “Wolfoo và cuộc đua tam giới” tạo ấn tượng với các nhà làm phim Việt. Sự hiện diện này không chỉ là con số mà còn minh chứng cho sự dũng cảm của các hãng phim tư nhân: CinePlus, Sconnect, Alpha Studio. Kết quả bước đầu rất đáng khích lệ: “Dế mèn: Cuộc phiêu lưu tới xóm lầy lội” cán mốc 21,5 tỷ đồng-một con số lý tưởng cho phim hoạt hình nội địa. Hai tác phẩm còn lại dù khiêm tốn hơn (khoảng 3 tỷ đồng) nhưng đã tạo được độ nhận diện thương hiệu nhất định.
Hình ảnh trong phim “Họ Hoàng tên Thế” làm về bà Hoàng Thị Thế-con gái thủ lĩnh khởi nghĩa Yên Thế Hoàng Hoa Thám. Ảnh do đoàn phim cung cấp
Trong khuôn khổ Liên hoan phim (LHP) châu Á Đà Nẵng hồi tháng 7-2025, “Dế mèn: Cuộc phiêu lưu tới xóm lầy lội” được bình chọn là phim Việt Nam được yêu thích nhất, còn “Trạng Quỳnh nhí: Truyền thuyết Kim Ngưu” giành giải Đặc biệt của Ban giám khảo ở hạng mục phim Việt Nam dự thi. Sang đến LHP Việt Nam diễn ra tại TP Hồ Chí Minh tháng 11-2025, cả hai tác phẩm cùng nhận giải Bông Sen vàng cho phim hoạt hình xuất sắc.
Trạng Quỳnh nhí: Truyền thuyết Kim Ngưu” giành giải Đặc biệt của Ban giám khảo ở hạng mục phim Việt Nam dự thi - Liên hoan phim (LHP) châu Á Đà Nẵng hồi tháng 7-2025
Theo đạo diễn, giảng viên Nguyễn Hồng Quân (Trường Đại học Sân khấu-Điện ảnh Hà Nội), trước đây, phim hoạt hình chủ yếu có thời lượng dưới 40 phút và do Nhà nước sản xuất. Do đó, 3 phim hoạt hình dài chiếu thương mại đến từ các hãng tư nhân là tín hiệu đáng mừng của hoạt hình Việt. Ông nói thêm: “Doanh thu phim có thể ổn hoặc chưa, nhưng cái gì cũng cần khởi đầu. Từ những bước đi đầu tiên như thế, tôi tin thời gian tới, nhiều nhà đầu tư sẽ tìm cách giải bài toán doanh thu của phim hoạt hình”.
Tuy vậy, đạo diễn Nguyễn Hữu Tuấn cho rằng phim hoạt hình Việt Nam lâu nay là một khoảng trống trên thị trường, 3 phim chiếu rạp cũng “chỉ như muối bỏ bể”. Theo đạo diễn, các phim hoạt hình nổi bật kể trên đều là những phim ngắn, làm tốt phim ngắn cũng không bảo đảm các tác giả sẽ làm được phim dài. Đây là tình thế nan giải của hoạt hình Việt Nam. Nếu không có cú hích về chất ở thượng tầng sáng tạo, chúng ta sẽ lại mất một thời gian dài nữa loay hoay.
So sánh với các quốc gia trong khu vực, trong khi phim hoạt hình Việt mới cất những bước đầu tiên tìm đường đến với đại chúng, thì năm qua, nước bạn Indonesia đã có tác phẩm “Jumbo và người bạn diệu kỳ” làm nên niềm tự hào lớn. Bộ phim cán mốc 26 triệu USD doanh thu, dẫn đầu phòng vé trong lịch sử phim nội địa Indonesia, đồng thời là phim hoạt hình Đông Nam Á ăn khách nhất mọi thời đại. “Sòng phẳng mà nói, các phim hoạt hình Việt có hình họa sinh động, đậm tính thẩm mỹ, không thua kém tác phẩm của nước bạn. Nhưng hành trình của các phim hoạt hình Việt còn thiếu tính hấp dẫn và có phần nặng giáo điều, gửi gắm thông điệp chưa khéo léo như cách “Jumbo và người bạn diệu kỳ” thực hiện”, đạo diễn Nguyễn Hữu Tuấn thẳng thắn.
Các chuyên gia nhận định hoạt hình Việt là một thị trường lớn, đáng tự hào cả về văn hóa lẫn kỹ thuật. Nhiều năm qua, nhân lực Việt Nam đã đảm trách gia công cho các dự án quốc tế lớn. Các phim hoạt hình Việt đã phô diễn kỹ xảo 3D CGI mượt mà, hình họa sinh động, thẩm mỹ không thua kém khu vực. Bên cạnh đó, các nhà làm phim Việt đã và đang dần định hình bản sắc văn hóa là “vũ khí” độc bản, khai thác chất liệu dân gian đang trở thành kim chỉ nam. Từ hình ảnh áo yếm, áo tứ thân, tranh lụa đến các trò chơi dân gian... hoạt hình Việt đang nỗ lực “Việt hóa” các cấu trúc kể chuyện toàn cầu.
Mới đây, những dự án như “Họ Hoàng tên Thế” mô phỏng tranh lụa Đông Dương đầu thế kỷ 20 và câu chuyện tiểu sử thú vị về bà Hoàng Thị Thế-con gái thủ lĩnh khởi nghĩa Yên Thế Hoàng Hoa Thám hay “Zombie mắt lác” vừa công bố sản xuất, cho thấy sự đa dạng trong đề tài, từ lịch sử đến kinh dị-hài hước. Tuy nhiên, để hoạt hình thực sự trở thành một trụ cột của công nghiệp điện ảnh, các nhà làm phim cần chuyển dịch sang những dự án dài hơi và chuyên sâu hơn. Làm được như vậy, trước hết phải giải được “bài toàn” nghịch lý nhân lực, chúng ta có nhiều chuyên gia kỹ thuật giỏi nhưng lại thiếu hụt trầm trọng đội ngũ sáng tạo, biên kịch có tư duy bao trùm; các đơn vị chủ yếu vẫn vận hành theo mô hình cung cấp dịch vụ (outsourcing), dẫn đến việc thiếu người dẫn dắt dự án về mặt nội dung.
Một thị trường nội địa đang là điểm sáng trên bình diện toàn cầu chính là bệ phóng vững chắc nhất cho phim hoạt hình Việt Nam. Thế mạnh đó là món quà cực kỳ đáng giá, để các nhà sản xuất phim Việt Nam vững bước trong hành trình của mình.
